De stilte herwaarderen
Tekst: Wilco Kruijswijk & Carola Robles de Vries
Gezond ouder worden roept vaak beelden op van mensen die actief blijven: een rondje wandelen, koffiedrinken met anderen, iets ondernemen. Daar is helemaal niets mis mee, integendeel. Maar er is nog een andere kant die we minder vaak bespreken. Hoe gaan we om met stilte en verstilling? Wanneer je ouder wordt, wordt het vaak stiller om je heen. Kinderen zijn de deur uit, werk en verplichtingen nemen af, mensen verdwijnen uit je leven. De goedbedoelde boodschap is dan vaak: blijf meedoen, blijf onder de mensen. Voorkom eenzaamheid. Tegelijkertijd wordt er zelden aandacht besteed aan iets anders: het vermogen om van binnenuit actief te blijven.
Wie niet geleerd heeft om met stilte om te gaan, kan zich daarin juist verloren voelen. Stilte kan dan voelen als leegte. Als niks. Als een gemis. Alsof je er niet meer toe doet. Terwijl stilte ook iets anders kan zijn: een ruimte om tot jezelf te komen.
Het vraagt oefening om stil te zijn zonder je opgesloten te voelen. Om te zitten zonder meteen iets te moeten. Om te luisteren naar wat er in je leeft — ook als dat verdrietig of onrustig is. Maar juist daarin zit kracht. Door stil te worden, kun je ontdekken wat jou van binnenuit beweegt. Wat belangrijk is en wat weer tot leven komt.
Carola Robles de Vries is van huis uit sociaal psychologe, communicatietrainer en procesbegeleider. Nu is zij een wijze oudere, mentor en inwoonster van Hilversum Zuid-Oost.
Jong geleerd, oud gedaan
De stilte omarmen is niet iets dat vanzelf komt als je ouder wordt. Het is iets wat je moet leren. En eigenlijk geldt dat voor iedereen. Ook jongeren missen vaak momenten van rust, van echte verstilling. Ze zijn druk, ze zoeken altijd prikkels op en worden onrustig als er even niks is. Dat is jammer, want we hebben allemaal baat bij momenten van rust en verstilling.
Ouder worden begint niet pas op je zeventigste. Iedereen komt momenten tegen waarop het stiller wordt. Als je die stilte leert verdragen, of zelfs waarderen, kun je daar in elke levensfase iets aan hebben. Het is geen stilstand, maar een andere manier van in beweging zijn. En vooral een andere manier van luisteren.
"The quieter you become, the more you can hear."
– Ram Dass
Stilte en gezondheid
In de verschuiving van ziekte en zorg naar gezondheid en gedrag komt niet alleen gedrag in beeld dat zichtbaar en meetbaar is. Ook innerlijke houdingen, vertraging en zingeving horen daarbij. Gezondheid is meer dan het ontbreken van klachten: het is ook de vaardigheid om met veranderingen in het leven om te gaan. Stilte kan daarin een sleutel zijn. Wie de kunst van verstilling ontwikkelt, heeft iets om op terug te vallen. Het is een manier om innerlijke kracht op te bouwen, ook als het lichaam kwetsbaarder wordt of de buitenwereld minder toegankelijk.
Stilte in het werk
Voor beroepskrachten in zorg en welzijn vraagt dit om aandacht voor een minder zichtbare kant van gezondheid. Niet alle vormen van activiteit zijn uiterlijk. En niet alle vormen van stil-zijn zijn een risico. Dit is niet gemakkelijk, maar wel heel erg de moeite waard!
- Geef ruimte aan stilte, ook als die niet ‘invulbaar’ lijkt.
- Vertrek niet vanuit het doen, maar vanuit het zijn. Luister samen naar wat er gebeurt, want daar ontstaat de uitnodiging tot een andere samenwerking.
- Creëer met elkaar korte momenten van stilte. Gewoon even zitten, ademen en aanwezig zijn.
Wat kunnen we doen?
Stilte is niet iets voor alleen ouderen. De vaardigheid om met rust om te gaan begint jong en kan op elke leeftijd en elk moment geoefend worden. Iedereen kent momenten waarop het stiller wordt in het leven. De vraag is niet of die komen, maar hoe we ermee omgaan. Door al op jonge leeftijd te oefenen met stilte, creëren we ruimte om later op terug te vallen. En wie ouder is, kan die ruimte alsnog ontdekken — niet als terugtrekking, maar als bedding.
- Neem elke dag een paar minuten om even stil te zitten, zonder iets te hoeven.
- Adem rustig en laat gedachten gewoon langskomen.
- Je hoeft niets op te lossen — alleen aanwezig te zijn bij wat je voelt.
- Ontdek wat stilte jou kan brengen: rust, inzicht, ruimte.
- Gun jezelf de tijd om dit te leren. Je hoeft er niet goed in te zijn.
Leestip
In "Stilte in tijden van lawaai" laat Erling Kagge in korte, heldere essays zien hoe stilte een bron kan zijn van aandacht, richting en innerlijke kracht. Hij beschrijft stilte als een plek waar je kunt thuiskomen bij jezelf, zelfs midden in een druk leven. Het boek nodigt uit om stilte niet te vermijden, maar te waarderen als ruimte die leven verdiept.
Een laagje dieper
Stilte kan ook een uitnodiging zijn om op een andere manier te luisteren. Luisteren naar wat zich aandient als je even niets hoeft. Door te stoppen ontstaat een tussenruimte, een adempauze waarin je met al je zintuigen kunt waarnemen. In die ruimte worden indrukken, gedachten en gevoelens duidelijker, alsof ze zich zonder ruis kunnen aandienen. Je stapt als het ware even uit je eigen verhaal en kijkt ernaar met een frisse blik. Dat vraagt oefening, maar opent ook iets nieuws: een andere vorm van luisteren, zonder oordeel, zonder haast.
De Franse componist Erik Satie schreef ooit als instructie bij een muziekstuk: “Zet je hoofd open.” Zo ontstaat er ruimte voor een ander soort aandacht: een veld waarin binnen en buiten, zichtbaar en onzichtbaar, vroeger en nu, samen kunnen bestaan. Je hoofd wordt niet leeg in de zin van leegte, maar open in de zin van ontvankelijkheid. Tegelijkertijd beweeg je hierdoor van een ik-gerichte blik naar een eco-gecentreerde openheid: verbonden met alles om je heen, aanwezig zonder iets te hoeven fixen of verklaren.
Juist door de stilte toe te laten, wordt een verborgen scheppend vermogen voelbaar. Inspiratie, nieuwe gedachten, onverwachte antwoorden: ze kunnen zomaar opduiken. Gewoon omdat je ruimte maakte. Stilte nodigt uit tot het herformuleren van onze kernbegrippen — gezondheid, ouder worden, zinvol leven — buiten het kader van prestatiedruk en zelfredzaamheid. Een herformulering die vertrekt vanuit ‘samen.’
Thuiskomen
Stilte hoeft niet altijd opgelost te worden. Ze verdient het wel erkend te worden als onderdeel van ons leven. Als iets dat kan voeden en verzachten. Gezond ouder worden betekent niet alleen meedoen, maar ook thuiskomen bij jezelf. Soms is daar juist geen activiteit voor nodig, maar een stoel, een ademhaling en het lef om even niets te doen.
Stilte en Positieve Gezondheid
Stilte speelt op een verrassend krachtige manier mee binnen Positieve Gezondheid. Even stil worden geeft je hoofd rust (mentaal welbevinden) en helpt je om te voelen wat belangrijk voor je is, juist als het leven druk of ingewikkeld wordt (zingeving). Het maakt ruimte om op adem te komen, waardoor het leven weer prettiger en lichter kan aanvoelen (kwaliteit van leven).
Ook in het dagelijks leven werkt stilte door: wie af en toe vertraagt, merkt vaak dat keuzes duidelijker worden en dat je beter kunt omgaan met veranderingen en uitdagingen (dagelijks functioneren). Zo laat stilte zien dat gezondheid niet alleen gaat over doen, maar ook over kunnen pauzeren — een moment waarop je oplaadt, bij jezelf komt en weer richting vindt.