De andere helft van verandering
Tekst: Wilco Kruijswijk & Carola Robles de Vries
Er is veel te doen in zorg en welzijn. Over bezuinigingen, tekorten, transities. Over de roep om meer samenwerking, meer eigenaarschap en meer gemeenschapszin. Maar wat bedoelen we eigenlijk als we zeggen dat ‘het anders moet’? En vooral: wat wordt er nog niet gezegd?
In dit artikel onderzoekt Carola de Vries Robles, samen met Wilco Kruijswijk, wat het werkelijk vraagt om te veranderen. En dan vooral de beweging van papier naar praktijk, want het gesprek over de verschuiving van ziekte en zorg naar gezondheid en gedrag wordt namelijk vaak eenzijdig gevoerd. Wat ontbreekt, is ‘de andere helft’. Dit artikel is een oproep voor grotere verbinding en samenwerking. Dat vraagt om bewustwording en leidt tot beweging en betekenis bij alle betrokkenen.
Carola Robles de Vries is van huis uit sociaal psychologe, communicatietrainer en procesbegeleider. Nu is zij een wijze oudere, mentor en inwoonster van Hilversum Zuid-Oost.
Verandering in één richting
De Vries Robles signaleert een hardnekkig patroon: ‘De start is vaak eenrichtingsverkeer: ideeën worden bedacht en afgevuurd. De ander is object, geen subject. Er is te weinig samenspel, te veel zenden. Mensen om wie het gaat zijn niet werkelijk betrokken, maar worden vaak meegenomen in plannen die al staan.’
Het is wat zij aanduidt als eenrichtingsverkeer. Zeker in het sociaal domein leidt dat tot een wrange werkelijkheid: bewonersinitiatieven krijgen vaak pas ruimte als het systeem vastloopt. Professionals worden overvraagd in plaats van ondersteund. En gemeenten blijven sturen op efficiëntie, terwijl het werk om nabijheid, nuance en een bijbehorend ritme vraagt.
"Zolang we alleen dat oude denken blijven herhalen, wordt het nieuwe nooit geboren."
– Carola Robles de Vries
Een eenzijdig brein
Een fundamentele oorzaak ligt volgens De Vries Robles in de manier waarop we kijken en handelen. Ze verwijst naar het werk van psychiater Iain McGilchrist, die uitlegt dat onze samenleving sterk leunt op de linkerhersenhelft: analyserend, controlerend, fragmenterend. De rechterhersenhelft — die gericht is op samenhang, waarneming en betekenis — raakt structureel onderbenut.
Zorg, welzijn en gemeenschapsvorming zijn bij uitstek domeinen waarin die rechterhersenhelft van groot belang is. Wat hier speelt gaat veel verder dan een kwestie van structuur of strategie: het gaat over ons wereldbeeld. We bewegen ons tussen verschillende manieren van kijken: tussen doelgericht denken en invoelen, tussen productgericht werken en proces- of ontwikkelingsgericht handelen. Tussen ‘ik doe mijn taak’ en ‘hoe draagt mijn werk bij aan het geheel?’ Verandering stokt waar we blijven hangen in een top-down logica, met plannen van bovenaf én goedbedoelde initiatieven van onderop, zonder echte wederkerigheid.
Onze tijd vraagt om iets anders: om het erkennen van scheefgroei en misverstaan en om hernieuwde waardering voor het samenspel. Niet door het zakelijke en persoonlijke te scheiden, wel door betrokkenheid, zorg en professionaliteit weer met elkaar te verbinden.
Ik, wij en het
Veranderen vraagt om samenhang. Het model Ik–Wij–Het van psychotherapeute en pedagoge Ruth Cohn biedt daarvoor een houvast. In de ik-wereld draait het om persoonlijke bezieling en reflectie. De wij-wereld gaat over verbinding en samenwerking. De het-wereld richt zich op systemen en structuren.
In veel verandertrajecten wordt vooral op het ‘het’ gestuurd: op procedures, doelen en toetsing. Maar zonder het ‘ik’ en ‘wij’ – zonder mensen die zich verbinden en zich gezien voelen – blijft verandering oppervlakkig. Of, zoals De Vries Robles het verwoordt: “Zolang we alleen dat oude denken blijven herhalen, wordt het nieuwe nooit geboren.”
Echt samen doen
Wie zich verdiept in de praktijk van maatschappelijke verandering en put uit zowel theoretische als ervaringsbronnen — van McGilchrist en Cohn tot de weerbarstigheid van het dagelijks werk — ziet patronen ontstaan. Dan zie je niet direct een stappenplan of methode, maar werkzame principes die aanzetten tot een andere manier van kijken en handelen. Ze worden zichtbaar waar mensen vertragen, zich openstellen en opnieuw vorm proberen te geven aan samenwerking en samenleven.
We denken nog te vaak dat verandering begint met een oplossing. Maar de échte omslag is relationeel: hoe we elkaar bevragen, ruimte geven en samen zoeken. Die transitie moet eerst in onszelf gebeuren en daarin mogen we elkaar een spiegel voorhouden.
Zolang beroepskrachten blijven zenden, blijft de energie waar het om gaat onbenut. Verandering vraagt om een andere gerichtheid van onze aandacht — op de mensen die het samen moeten waarmaken.
10 punten van aandacht
1. Samenwerking groeit vanuit afstemming. Waar mensen elkaar ontmoeten in openheid en betrokkenheid, ontstaat vertrouwen en gedeelde beweging.
2. Structuur ondersteunt als ze ruimte laat. Heldere vormen kunnen het proces dragen wanneer ze meebewegen met wat er leeft.
3. Tijd geven is een investering in verdieping. Wie ruimte laat voor ritme, verschil en vertraging, nodigt uit tot betekenisvolle ontwikkeling.
4. Aanwezigheid wordt gevoed door ervaring. Door te voelen, zien, ruiken en bewegen ontstaat betrokkenheid die niet in woorden te vangen is.
5. Taal kan uitnodigen tot verbinding. Woorden die raken aan beleving en relatie helpen om nieuwe werkelijkheden vorm te geven.
6. Samen wordt zichtbaar in het doen. In kleine, herhaalde gebaren van meedoen, afstemmen en weer opnieuw proberen, krijgt samen betekenis.
7. Leiderschap bloeit in uitnodiging. Wie luistert en ruimte maakt, opent de weg voor initiatief, mede-eigenaarschap en groei.
8. Weten krijgt waarde in ontmoeting. In het delen van inzichten, verhalen en ervaringen ontstaat leerproces en beweging.
9. Gemeenschappen dragen eigen wijsheid. In hun ritme, taal en relaties schuilt de kracht om te zorgen, creëren en veranderen.
10. Beroepskrachten kunnen meebewegen als onderdeel van het geheel. Met open houding en bewuste aanwezigheid dragen zij bij aan een levend netwerk van betrokkenheid.
Anders doen
De oproep tot verandering wordt breed gedeeld. Maar de praktijk van vandaag laat zien dat er iets anders nodig is dan nieuwe beleidsnota’s. Het vraagt om fundamenteel andere keuzes. De Vries Robles verwoordt het zo: “We leven niet in een samenleving die vanuit onderlinge afhankelijkheid is georganiseerd. En zolang we dat niet erkennen, blijft werkelijk samen leven buiten beeld.”
Daarmee raakt ze aan de kern: de vraag is niet alleen of plannen kloppen op papier, maar of ze de onderlinge verbinding versterken — of mensen zich werkelijk betrokken en medeverantwoordelijk gaan voelen.
Dat betekent: kleinschalig organiseren. Lokale middelen lokaal inzetten. Radicale bewonersinitiatieven serieus nemen. Professionals positioneren waar ze nodig zijn — en daarbuiten ruimte laten ontstaan.
Het vraagt ook om juridische en financiële structuren die gemeenschap en initiatief echt dragen. Niet als tijdelijke pilot, maar als volwaardig onderdeel van de infrastructuur. De Vries Robles noemt dat: ‘Een dans tussen ik, de ander en de situatie.’
De andere helft
Veranderen vraagt meer dan een plan of richting. Het vraagt om bewustzijn: hoe stuur ik? Hoe luister ik? Hoeveel ruimte laat ik de ander? Juist in die vragen schuilt de andere helft van verandering. Niet minder sturing, maar een andere vorm: ruimte geven en tegelijk blijven afstemmen. Loslaten én toetsen. Niet éénrichtingsverkeer, maar een heen-en-weer van vragen, spiegelen en samen leren. Zo ontstaat niet alleen beweging, maar ook betekenis.
Veranderen en Positieve Gezondheid
Verandering raakt aan alle lagen van je leven. Als er veel tegelijk schuift – in werk, zorg, beleid of relaties – vraagt dat om veerkracht. Binnen Positieve Gezondheid gaat het dan niet alleen om wat er verandert, maar om wat mensen nodig hebben om mee te kunnen bewegen. Kun je het tempo bijbenen en je dagelijkse leven op orde houden (dagelijks functioneren)? Voel je je gehoord en serieus genomen in wat je nodig hebt (meedoen)? Blijft er ruimte om stil te staan bij wat voor jou klopt en richting geeft (mentaal welbevinden en zingeving)?
Dit artikel onderzoekt precies die laag: wat mensen helpt om niet alleen veranderingen te ondergaan, maar er gezonder en sterker uit te komen.